तुमचा यशाचा खरा सोबती – अभ्यास मित्र!

व्याख्या:

जे अव्यय शब्दाला जोडून येते, त्याला शब्दयोगी अव्यय म्हणतात. (इंग्रजीमध्ये याला Prepositions म्हणतात, पण इंग्रजीत ते शब्दाच्या आधी येतात, तर मराठीत शब्दाच्या नंतर जोडून येतात).

२. मुख्य वैशिष्ट्ये

जोडून येणे: हे शब्द स्वतंत्रपणे न येता नामाला किंवा सर्वनामाला जोडूनच येतात.

सामान्य रूप: शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडण्यापूर्वी त्या नामाचे बहुदा 'सामान्य रूप' होते.

उदाहरण: 'घर' + 'समोर' = घरासमोर ('घर'चे 'घरा' झाले).

अविकारी: लिंग, वचन किंवा विभक्तीनुसार या शब्दांत बदल होत नाही.

प्रकार     - शब्दयोगी अव्यये (उदाहरणे) - उदाहरण वाक्य

* कालवाचक - आधी, नंतर, पर्यंत, पुढे, मागे - जेवणानंतर आम्ही फिरायला गेलो.

* स्थलवाचक - आत, बाहेर, जवळ, समोर, खाली उदा. शाळेसमोर मोठे मैदान आहे.

* करणवाचक - मुळे, द्वारे, कडून, हाती

उदा. त्याच्यामुळे माझे काम झाले.

* हेतूवाचक - साठी, करिता, प्रित्यर्थ

उदा.  शिक्षणासाठी तो पुणे शहरात आला.

* व्यतिरेकवाचक - शिवाय, विना, खेरीज, वाचून उदा. पाण्यावाचून मासा जगू शकत नाही.

* तुलनावाचक - पेक्षा, तर, तम, मध्ये 

उदा. रामपेक्षा श्याम उंच आहे.

४. शब्दयोगी अव्यय आणि क्रियाविशेषण यांतील फरक

अनेकदा विद्यार्थी क्रियाविशेषण आणि शब्दयोगी अव्यय यामध्ये गोंधळतात. हे ओळखण्याची सोपी पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:

क्रियाविशेषण: हे शब्दाला जोडून येत नाही, ते स्वतंत्र असते.

उदाहरण: तो वर गेला. (येथे 'वर' हे क्रियाविशेषण आहे).

शब्दयोगी अव्यय: हे नामाला किंवा सर्वनामाला जोडूनच येते.

उदाहरण: तो घरावर चढला. (येथे 'वर' हे घराला जोडून आले आहे, म्हणून ते शब्दयोगी अव्यय आहे).

५. काही महत्त्वाची उदाहरणे (विभक्ती प्रतिरूपक)

काही शब्दयोगी अव्यये विभक्ती प्रत्ययांचे काम करतात, त्यांना 'विभक्ती प्रतिरूपक' म्हणतात:

द्वितीया/चतुर्थीसाठी: प्रत, लागी, कडे.

तृतीयासाठी: मुळे, द्वारे, करून.

पंचमीसाठी: पासून, पेक्षा, शिवाय.